شایعه چیست؟

  تعریف شایعه(1)

شایعه موضوعی ا ست پویا که از آ میزش نا مشروع اهمیت یک موضوع و ا بهام شرایط موجود ، بر بستر افکار عمومی متولد می شود و برای ادامه حیات همچون درختی که در زمین ریشه می دواند، این پدیده نیز ریشه توجیهات احساسی را به جای استدلالهای عقلی در اذهان عمومی پرورش می دهد. وسیله انتقال شایعه عموما کلام است ولی گاها از طریق رسانه های جمعی نیز گسترش می یابد. موضوع شایعه اکثرا پیشامدهایی مانند جنگ، سیل ، فجایع ، افزایش قیمت ها، روابط سیاسی ، موضوعات اقتصادی ، اشخاص معروف و... می باشد. شایعات می توانند اساسا پوچ و ساختگی باشند و یا پاره هایی از حقیقت را در هاله ای از ابهام به همراه داشته باشند.

  برای ارائه تعریفی نسبتا کامل از شایعه می توان از تعریف گردن آ لپورت ولئو پستمن استفاده کرد. این دو شایعه را این چنین تعریف کرده اند: " شایعه عبارت است از یک گزاره ( موضوع ) خاص گمانی بدون وجود ملاک های اطمینان بخش رسیدگی، که معمولا به صورت شفاهی ازفردی به فرد دیگر انتقال می یابد." (2)

  ازعبارت« موضوع خاص » می توان به عنصر اهمیت و از عبارت « موضوع گمانی بدون وجود ملاک های اطمینان بخش رسیدگی »  می توان به عنصر ابهام پی برد.  یعنی دو عنصر اصلی برای ایجاد شایعه . در این خصوص در قسمت های بعد بیشتر توضیح خواهم داد. در کل می توان این تعریف را ، تعریفی جامع ومانع دانست وازاین پس هر کجا از شایعه صحبت می شود، تعریف گردن آل پورت ولئو پستمن از شایعه مد نظر است . اصولا شایعه دو هدف دارد:1- از بین بردن و فلج کردن فکرانسان وبه انقیاد کشیدن آن همان طورکه گله ی گوسفند ی  در انقیاد  چوپانی  است. 2-  انسان مانند  طوطی حرفهایی را که ا و ( شایعه)  می خواهد تکرار کند ؛ زیرا طوطی نمی فهمد و نمی داند چه می گوید و این درست همان چیزی است که شایعه به آ ن نیاز دارد .

  تاریخچه ی شایعه

قدمت شایعات را میتوان به زمان شکل گیری  ا فکار عمومی نسبت  داد . افکار عمومی هم  زمانی شکل گرفت که انسانها در اولین جوامع بشری توانستند با هم ارتباط برقرار کنند .بنا بر این از لحاظ منطقی در این  دوران وجود شایعات محتمل است  ولی از لحاظ  تاریخی شایعه را می توا ن از زمانی پیگیری کرد که جوامع  انسانی گسترده تر و پیچیده تر شدند .در تاریخ آمده است که از آغاز حکومت ها ، حکام مأمورانی  را  برای گزا رش  صحبت های   روزمره ی مردم می گمارند . امپراطورهای روم باستان عده ای خبرچین را به میان مردم  می فرستادند تا آنها را از افکارعمومی  جامعه مطلع  سازند و در مواقع  ضروری خود دست به شایعه پراکنی زنند ؛ به عبارتی ازضد شایعه ا ستفاده کنند . واقعه ی به آتش کشیدن روم در سال 1964  میلادی ، نمونه ای کامل برای  اثبات این گفته به حساب می آید . مردم آ ن زمان روم باستان ، واقعه ی آ تش سوزی را به گردن « نرون » ، حاکم وقت و منفور آ ن دورا ن ، انداخته بودند . بی اساس بودن این شایعه کمکی به نرون نمی کرد . بدین سبب ا و دست به یک ضد شایعه زد . و گناه آ تش سوزی را به گردن مسیحیان که ا لبته بسیار منفور تر از نرون بودند ، انداخت و بدین طریق از فشارا فکار عمومی رهایی یافت . سقراط نیز به دلیل شایعه ای که مبنی بر اینکه او جوانان را  گمراه و به شورش و طغیان  تشویق  می کند ،  به  مرگ محکوم گشت . درایجاد انشعاب در مسیحیت و تشکیل  پروتستان نیز ، شایعات نقش مهمی را ایفا کردند . در قرآن هم از شایعات  بسیاری که برای  جلوگیری ا ز گسترش اسلام ، صورت می گرفت ، یاد شده است . نمونه ی آ ن شایعه ای است به منافقان درمورد عایشه همسر پیامبر ودر جهت بی آبرو کردن وی در یکی ا ز غزوات رواج دادند که موجب رنجش های زیادی برای پیامبر و دیگرمسلمانان گشت و حتی ممکن بود اعتقادی را که رسول خدا منادی آ ن بود، دچار تزلزل کند . هم چنین در سرگذ شت  حضرت  مریم ، حضرت  یوسف  و مثال های  فراوان تاریخی می توان به وجود شایعات در ادوار مختلف تاریخ پی برد . می توان گفت ، طبیعت شایعه ،هم چون موجودی پویا است که درطول زمان خود را با فرهنگ ها و تمدنهای مختلف ،هماهنگ ساخته وتوانسته است حیا ت خویش را تضمین کند.

  اهمیت شایعه

اهمیت شایعه به خصوص در عصر حاضر ، غیر قابل ا نکار است . در باب اهمیت شایعه  می توان به نقش شایعه دربرپایی انقلاب هند(1857)اشاره کرد. درآن زمان تفنگها سر پر بود و سربازان می بایست قبل از قرار دادن فشنگ در لوله ی تفنگ ، کاغذ روغنی کنار آن را با دندان می کندند تا  کمی باروت در لوله ریخته شود . به سربازان مسلمان گفته شده بود که این روغن، روغن خوک است و به سربازان هندو گفته شده بود که روغن گاو است و  انگلیس ها عمدا آنها را وادارمی کنند که روغن مقدس را در دهان خود بگذارند . این گونه شد که انقلاب 1857 هندوستان شکل گرفت . (3)

بنا بر این می توان نتیجه گرفت شایعه ، پدیده ی اجتماعی بسیارخظرناکی است ولی با مدیریت  صحیح آن می توان از آن در راستای منافع خود ، سود جست .

 قانون شایعه

برای ایجاد شایعه دوعامل« ابهام و اهمیت » ضروری هستند. وجود شایعه بدون یکی ا زاین دو عنصرمحال است ؛ زیرا نسبت بین این دو ضرب ا ست ، در نتیجه با نبود یکی از آنها جواب صفرخواهد بود. اگر این دو عنصر ( اهمیت و ابهام ) را به صورت کمی محاسبه کنیم، می توان برای محاسبه ی شدت شایعه، رابطه ی زیر را مورد استفاده قرار داد :                         

 بدین معنی که شدٌت شایعه(Rumor ) تقریبا (~) برابرا ست با حاصلضرب اهمیت (Important) در ابهام (Ambiguity). به عنوان مثال افزایش قیمت شتردربازارافقانستان برای کارمندان بخشIT    مایکروسافت ، هیچ اهمیتی ندارد گر چه   سرشار از ابهام است  ولی  شایعه ای   ایجاد نمی شود ، زیرا هر قدر ابهام وجود داشته باشد وقتی در صفر مقدار اهمیت ضرب شود ، نتیجه مسلما صفر خواهد بود و یا بالعکس شایعه ای درمورد تصادف  فرد ، برای فرد مهم نیست زیرا گرچه این حادثه برای ا واهمیت ویژه ای داشته ، ولی همه چیز کاملا واضح وآ شکار است و جایی برای ابهام نخواهد بود. ا ین را بطه تا حد زیادی  درست ا ست، ولی عواملی ا ز قدرت این  را بطه می کاهند .  به عنوان  مثال  اگر مردم تحت نظارت  پلیسی  شدیدی باشند ویا مجازات شایعه پراکنی  شدید  باشد ، مردم  سعی می کننداز شایعه دوری کنند . شایعه معمولا بین قشر ها و طبقات  اجتماعی  همگن رواج پیدا می کند . بنابراین گسترش شایعات در کشوری  چون هندوستان با فرهنگ های متفاوت ، دچارمشکل می شود ویا کشورهای غرب آفریقا به خاطرموقعیت جغرافیایی و توزیع جمعیت نامتنا سب. ازلحاظ  روانشناسی هم اگرانسان علت انجام رفتاری با شیوه ای معین را بداند ، سعی می کند به راه های  متفا وت عمل کند و از رفتار اتوماتیک دوری کند . به هر حال این قانون تا حدی زیادی بازگو کننده ی حقیقت است و از آن می توان در بررسی های آماری یاری جست .

  طبقه بندی شایعه

  در زمینه ی   طبقه بندی  شایعات  محققان زیادی تلاش نموده اند . اختلاف نظر محققان ناشی از پیچیدگی روا بط اجتماعی  بین  مردم  و تفاوت بین انگیزه های ذاتی هر جامعه با جامعه ی دیگراست . در این زمینه « بیساو»  شایعا ت را بر حسب مقیاس زمان به سه دسته تقسیم کرده است :

1- شایعه ی خزنده : شایعه ای که به کندی گسترش می یابد و مردم آن را به صورت مخفیانه برای هم نقل می کنند . تا سرانجام همه از آن مطلع می شوند .  شایعاتی که حامل داستان هایی برای بی آبرو کردن شخصیتهای معروف به وبژه شخصیتهای سیاسی به کار می رود ، در این گروه قرارمی گیرد .

2- شایعات خشونت بار : این شایعا ت به سرعت منتشر می شود و گروه بسیار بزرگی  را در مدت زمان کوتاه در خود فرو می برد . شایعات مربوط به حوا د ث و فجایع در این دسته قرار دارند .

3- شایعات فرو شونده :  شایعاتی که برای مدتی رواج می یا بند و سپس فراموش می شوند و زمانی که شرایط برای بروز مجدد آنها فراهم شد ، دوباره رواج می یابند . شایعات مربوط به جنگ در این طبقه  قرار می گیرند .

از لحاظ  موضوع  هم  می توان  شایعات  را  تقسیم بندی  کرد . یعنی محقق به آمار گیری در زمینه ی تعدادی ازشایعات که درمورد موضوع خاصی منتشر می شود ، می پردازد . مشکل اصلی این نوع  تقسیم بندی ،  گستردگی  موصوعات ا ست .  این  نوع  روش در موضوعاتی همچون جنگ کارایی دارد و در عملیات مربوط  به  تحکیم  روحیه و روابط عمومی دولتی به کار می رود و بیان کننده ی  این ا ست  که مردم به چه  مشغولند ؛  موضوع صحبت های آنها چیست ؟ و ... ولی این روش درکشف انگیزه های ایجاد شایعه ناتوان ا ست و به کشف قوانین کلی حاکم بر شایعه کمکی نمی کند .

روش دیگر برای تقسیم بندی شایعات ، استفاده از عامل انگیزه ا ست . طبقه بندی شایعات بر اساس انگیزه های روانی در سه گروه جای می گیرد :

1- شایعات رؤیا یی  یعنی شایعاتی که پر از تصورات خوش منظر است  و حاکی ازآرزوها و رویاهای  افراد می باشد .

2- شایعات وهم انگیز که مبین ترس است .

3- شایعاتی که با هدف تفرقه و جدایی منتشر می شود .

-----------------------------------------------------------------------------

توضیحات:

1 - واژه ی شایعه دارای ریشه ای عربی است وحروف اصلی آن « شیع» می باشد که بر وزن « فاعل » به « شایع » تبد یل شده است به معنای رواج دهنده . « ه » آخر شایعه به صورت « ة » بوده است که در زبان عربی علامت مؤنث است و برای نشان دادن وحدانیٌت موضوع به کار رفته است مانند واژه ی واقعه که اشاره به یک حادثه ی واحد دارد . شایعه  نیز اشاره به رواج یک موضوع  واحد دارد . در زبان فارسی به مرور زمان کلمه ی « شایعه » به دلیل راحتی در تلفظ به جای واژه ی « شایعة » به کار گرفته شده است .

2 - آل پورت ، گردن و...، روا نشناسی شایعه ، دبستانی ،ساعد ،تهران ، سروش 1372.

3- نصر، صلاح، جنگ روانی ( کلامی )، حقیقت کاشانی، محمود، چاپ دوم، تهران، سروش 1381