خداوند مهربان،

 به ما ميزان بی انتهايی آب عطا بفرما. بگذار تا امروز و هر روز باران ببارد. به ما ميزان بی انتهايی کرم و حلزون و ديگر موجودات لذيد ببخشای و تمام موجوداتی را که مغ مغ می کنند حفظ کن و دشمنان ما همچون شکارچيان و روباه ها را در غضب خود قرار بده.                          کارمن دگازتولد

هر يک از ما دارای يک جهانبينی است. جهانبينی دستگاه مرجعی کمابيش منسجم و تمام شمول است که از باريکه آن به دنيا می نگريم. جهانبينی تلاشی باورمند برای ايجاد يگانگی و هماهنگی در تماميت تجربه انسانی است. از آنجا که تضاد بيش از حد در دريافتهايمان برای ما اذيت کننده است، ما در جستجوی ساختاری هستيم که به تجربيات زندگی ما انسجام مفهومی ببخشد. برای اکثريت انسانها جهانبينی کاملا مفروض است. اگر در خانواده مسلمان زاده شويم، مسلمان هستيم و اگر خانواده يا گروهی که در آن زندگی می کنيم مسيحی ،يهودی، يا بوديست باشد ما نيز بطور پايه آن جهانبينی را بعنوان هويت خود قبول می کنيم يا حد اکثر جهانبينی را انتخاب می کنيم که ارزشهای پايه اش با جهانبينی ارثی مان هماهنگ باشد. هر جهانبينی موفق شامل تمامی عناصر لازم برای يک زندگی هدفمند و پر معناست: ساختارهای اجتماعی که روابط بيين افراد را تعيين می کنند، نظامهای ارزشی که خوب و بد را تمييز می دهند، معيارهای اخلاقی که رفتار درست را از نادرست تشخيص می دهند، واژگان خاص، افسانه ها، نمادها و قهرمانانی که به هويت گروهی معنی می دهند،  اسطوره هايی که به سوالهای غايی دنيايی که در آن زندگی می کنيم پاسخ می گويند. يکی از اهداف فلسفه اين است که به فرد انسان امکان ايجاد يک جهانبينی کارا می دهد. هر يک از ما دارای جهانبينی پيش پا افتاده ای هستيم که بسياری از عناصر زندگی را تحليل نشده باقی می گذارد. در بسياری از موارد انسجام ظاهری  جهانبينی ما تنها ناشی از ناديده گرفتن تضادهای درون آن است نه عدم وجود تضاد. جهانبينی مناسب بايد انسجام درونی داشته باشد، عملی باشد و از لحاظ شخصی انسان را ارضاء کند. چنين جهانبينی لزوما برای همگان يکسان نيست، بلکه برای هر انسانی يگانه و مخصوص است و حتی همه کسانی که خود را متعلق به يک جهانبينی مشخص می دانند، به مجموعه کاملا يکسانی باور ندارند. فلسفه روش شناسی رسيدن به چنين جهانبينی را در پيش روی هر انسانی قرار می دهد. فرآيندی که به شکل گيری و تکامل پايان ناپذير جهانبينی مطلوب فردی می انجامد را جستجوی فلسفی می ناميم.

بسياری از ما بر اين باوريم که کشور، فرهنگ، نژاد يا کيش ما بر ديگر مجموعه های مشابه برتری دارد. ملی گرايی، قوم گرايی و غرور مذهبی نمادهای بيرونی چنين باوری هايی هستند. پاول هورتون اين تمايل را قوميت-محوری می نامد. دلايل وجودی چنين تمايلی را می توان بصورت زير خلاصه کرد.

 نخست آنکه ما آنقدر به الگوهای فرهنگی خود عادت کرده ايم که الگوهای فرهنگی ديگر ما را جذب نمی کنند. در عين حال چون درکی از معنی و ارزش احساسی رسومات فرهنگی يک بيگانه نداريم، واکنش ذهنی خود را جايگزين می کنيم. در عين حال از دوران کودکی قوميت-محوری در تک تک ما تشويق می گردد و چنين تمايلی دفاع مناسبی در مقابل روبرو شدن با کاستی های فرهنگی ما ايجاد می کند. قوميت-محوری ايجاد اتحاد و وفاداری گروهی و احساس غرور می کند و بدينوسيله ملی گرايی و ميهن پرستی را تشديد می کنند. در بسياری از اوقات قوميت-محوری به تشديد تعصب و رد کورکورانه واقعيتهای فرهنگ خود و فرهنگ بيگانه می انجامد.  از طرف ديگر قوميت-محوری می تواند به بقای فرهنگ و حفظ کسانی که بانيان آن هستند نيز کمک کند، که اين جنبه شايد از معدود نتايج مثبت اين تمايل باشد.

·         ع.م 

اگر در نظر بگيريم که يک دنيای حقيقی وجود دارد حواس ما تصويری محدود از آن دنيا را به ما منتقل می کنند که برای ما واقعيت آن دنياست. بدون شک محدوديتهای حواس ما باعث می شود که واقعيت لزوما با حقيقت بيرونی تطابق نکند و تآثير شرايط دريافتی حواس ما بر واقعيت دريافت شده چنان است که به راحتی می توان واقعيتهای گوناگونی درون افراد متفاوت با دريافتهای متفاوت يافت.

سوال اين است که آيا مجموعه واقعيتهای دريافتی همه انسانها را کنار هم بگذاريم و وجه مشترک بين آنها را دريابيم به جايی خواهيم رسيد که ديگر از آن پس در کشف ماهيت اصلی هستی نتوانيم جلوتر رويم؟البته در اينجا بحث من بيشتر بر سر حقيقت فلسفی است که کمی با حقيقت عرفانی متفاوت است. 

 جواب قانع کننده ای برای اين قضيه ندارم فقط يک سری فکرهای اوليه چرا.

با در نظر گرفتن اینکه کمتر از ۲٪ هستی با حواس پنجگانه ما قابل دریافت است٬ کمی عجیب به نظر می رسد که ما بدین اندازه به برداشت خود از واقعیت اطرافمان مطمئنیم. تازه این زمانی می بود که مغز ما بطور کارآمدی می توانست هر آنچه حواس ما حس می کنند را پردازش کند٬ که این هم فرض دور از واقعی به نظر می رسد. سئوالی که پیش می آید این است که در این صورت ما از کجا می دانیم؟ این سئوالی است که علم شناختشناسی یا Epistemology به آن می پردازد. ولی من برای استفاده شخصی خودم یک مدل شناختی بر اساس درکم از فرآیندهای فیزیکی و روانشناختی مغز دارم که بدین گونه است:

مرحله اول: حواس پنجگانه ما (و گاهی ابزارآلاتی که برای سنجش می سازیم) مقدار زیادی داده خام Raw dataرا حس می کنند.

مرحله دوم: مغز ما بر اساس تمرین و آموزش قبلی این داده های خام را مورد پالایش قرار می دهد و داده هایی را که مهم می پندارد را برای پردازش بعدی نگاه می دارد. اگر داده ها مبنی بر وجود خطر برای زندگی ما باشد برای عملکرد سریع (مبارزه یا فرار) به مخچه ارسال می شوند وگرنه به مغز هوشمند (cerebral cortex) فرستاده می شوند.

مرحله سوم: داده های پالاسته filtered data توسط مغز پردازش می شوند و بر اساس اطلاعات (information) موجود در مغز و تصویر ذهنی (mental map) موجود دسته بندی می شوند. در صورتی که داده های جدید بتوانند در ارتباط با اطلاعات قبل قرار گیرند و با تصویر ذهنی ناهمخوانی اساسی نداشته باشند٬ به مجموعه اطلاعات مغز اضافه می شوند. اگر داده های پالاسته با تصویر ذهنی هماهنگی نداشته باشد یا در این مرحله بدور ریخته می شود (در مورد تصویرهای ذهنی خشک و انعطاف ناپذیر) و یا برای بررسی بیشتر پردازش می شوند و حتی(در صورت وجود تصویر ذهنی انعطاف پذیر یا اندیشه نقًاد) به تغییر یا تنظیم تصویر ذهنی موجود می انجامند.

مرحله چهارم:‌ این مرحله همواره اتفاق نمی افتد ولی گاهی با اتصال بیش از پیش یک مجموعه اطلاعات٬ مغز به یک جمعبندی می رسد که میتواند اطلاعات موجود را بصورت مختصرتری و با یک قانونمندی مشترک توضیح دهد. این جمعبندی را بینش یا رخصت (insight) می نامیم. یک مثال شخصی از چنین بینشهایی می تواند این باشد که من چند سال پیش بعد از مدتها جستجو دنبال راه های متفاوتی که انسانها و مکتبهای متفاوت برای رسیدن به معنا پیشنهاد می کردند به ای نتیجه رسیدم که شاید جواب شخصی من باید از یادگیری از بیرون اما از بازپردازش درونی باشد. در همین زمانها بود که روزی به این جملات (ابیات) برخوردم:< سالها دل طلب جام جم از ما می کرد...وآنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد...گوهری کز صدف کان و مکان بیرون است...طلب از گمشدگان لب دریا می کرد.>با وجود اینکه من کلا به شعر کهن فارسی کمتر از شعر نو علاقه دارم٬ مجموعه وسیعی از تجربیات و برداشتهای خودم در طی سالیان را در این بیت بطور خلاصه بیان شده دیدم. حالا هر زمانی که می خواهم به آن مجموعه برداشتها فکر کنم کافی است به این ابیات کوتاه بیاندیشم.

مرحله پنجم: این مرحله که از مرحله قبلی هم سختتر به نظر می رسد زمانی رخ می دهد که بین بینش ها و رخصتهای متفاوت می توانیم ارتباط یا قانونمندی ایجاد کنیم. در طولانی مدت و با رسیدن تعداد بینشها/رخصتها و ارتباط بین آنها مفهوم خرد درون ما شکل می گیرد. این حالتی است که در آن یک انسان می تواند مجموعه عظیمی از برداشتها و تجربیات خود را به ساده ترین وجه نظم دهد و بیان کند. البته این حالت با ساده اندیشی و امتناع از تفکر نباید اشتباه شود٬ چون گاهی اختصار فکر از نادانی هم می آید :) همینطور باید در نظر داشت که خرد هم بخودی خود مفهومی قراردادی است و هم مفهومی پویا٬ یعنی همیشه قابل رشد.

طی شدن این فرآیند بصورت کامل همواره میسر نیست ولی برای کسانی که دوست دارند رشد کنند بسیار لذت بخش و دلخواه است.

·         ع.م